Klaren bij vrijduiken: Frenzel, Valsalva en mouthfill

Bijna elke vrijduiker herinnert zich de eerste keer dat zijn oren pijn deden op de bodem van een zwembad. U was maar twee of drie meter diep, de apneu ging prima, en toch dwong een scherpe druk in de oren u om om te keren. Dat is normaal. Voor de meeste beginners is de echte dieptegrens niet de zuurstof, maar het klaren.

Klaren is een aan te leren motorische vaardigheid, net als een zwemslag. Zodra u begrijpt wat er in het oor gebeurt en waarom de klassieke techniek met het hoofd omlaag faalt, wordt de weg naar een comfortabelere afdaling een stuk duidelijker. Deze gids behandelt de natuurkunde, de anatomie, de twee belangrijkste technieken, het idee achter mouthfill, droge oefeningen en de veiligheidsregels.

Waarom uw oren al op twee meter pijn doen

Aan de oppervlakte staat u onder ongeveer 1 bar luchtdruk. Elke 10 meter zeewater komt daar ruwweg een bar bij. Op 10 m is de totale, of absolute, druk dus zo'n 2 bar; op 20 m 3 bar; op 40 m 5 bar.

De wet van Boyle zegt dat bij gelijke temperatuur het volume van een gas omgekeerd evenredig is met de druk. Verdubbelt de druk, dan halveert het volume. Elke luchtruimte in uw lichaam volgt die regel: longen, bijholten, duikbril en middenoor. Starre luchtruimtes zoals het middenoor kunnen niet krimpen, dus wordt in plaats daarvan het omliggende weefsel naar binnen getrokken, en het trommelvlies bolt naar binnen.

Het praktische gevolg is tegenintuïtief: het lastigste deel voor uw oren is niet de bodem van de duik, maar het begin. Tussen de oppervlakte en 10 m halveert het luchtvolume. Tussen 30 en 40 m krimpt het nog maar met een twintigste van het oorspronkelijke volume. Beginners voelen juist op twee of drie meter pijn omdat de relatieve verandering daar zo steil is.

In het oor: trommelvlies, middenoor, buis van Eustachius

De uitwendige gehoorgang staat open naar het water en heeft dus altijd de omgevingsdruk. Achter het trommelvlies ligt het middenoor, een kleine, met lucht gevulde holte in het bot met de drie minuscule gehoorbeentjes die geluid doorgeven. Daarachter ligt het met vocht gevulde binnenoor, dat zorgt voor gehoor en evenwicht.

De enige verbinding van het middenoor met de buitenlucht is de buis van Eustachius, een smal kanaal dat naar beneden en naar voren loopt tot achter in neus en keel, de neus-keelholte. Normaal is hij gesloten. Bij slikken of gapen gaat hij even open; zo passen uw oren zich aan in een vliegtuig.

Klaren betekent dus niets anders dan een beetje lucht vanuit de neus-keelholte door de buizen van Eustachius duwen voordat het drukverschil groot wordt. Wacht u te lang, dan kan dat verschil de buis dichtdrukken, en geen enkele inspanning krijgt hem dan zonder risico weer open². Dezelfde logica geldt voor uw duikbril: blaas tijdens het afdalen wat lucht door uw neus in het masker, zodat het niet op uw gezicht drukt.

Valsalva: de techniek waarmee iedereen begint

De Valsalva-manoeuvre is wat de meeste mensen instinctief doen: neus dichtknijpen, mond dicht en zachtjes persen, alsof u door een verstopte neus probeert uit te ademen. De druk komt van de borst- en buikspieren, die de longen samendrukken en lucht richting keel en de buizen duwen.

Op de eerste meters, vooral met het hoofd omhoog, werkt dat vaak. Bij vrijduiken heeft het drie beperkingen:

• Met het hoofd omlaag zit de lucht op de verkeerde plek. Daalt u hoofd eerst af, dan zit de lucht in uw longen richting voeten, weg van het hoofd. De borstkas moet die helemaal omhoog duwen, wat moeizaam en inefficiënt wordt.
• Het vraagt lucht in de longen. Naarmate de diepte de longen samendrukt, is er steeds minder lucht om mee te persen, en werkt Valsalva geleidelijk niet meer.
• U perst al snel te hard. Een krachtige Valsalva verhoogt de druk in de borstkas en kan een drukgolf naar het binnenoor doorgeven. Geforceerde Valsalva-pogingen worden in verband gebracht met barotrauma van het binnenoor, dat gehoor of evenwicht kan beschadigen². Het kost bovendien spierkracht, en dus zuurstof.

Frenzel: de techniek van de vrijduiker

De Frenzel-manoeuvre gebruikt een veel kleinere motor: de tong. Met dichtgeknepen neus sluit u de stemspleet, de glottis (de klep boven in de luchtpijp, die dichtgaat als u uw adem inhoudt of iets zwaars tilt). Zo zijn de longen afgesloten. Vervolgens duwt u de tongbasis als een zuiger omhoog en naar achteren, waardoor u het kleine volume lucht in mond en neus-keelholte samendrukt en naar de buizen van Eustachius stuurt.

Omdat Frenzel alleen de lucht gebruikt die al in het hoofd zit, werkt het met het hoofd omlaag, kost het heel weinig moeite en blijft de borstkas ontspannen. Het geeft ook fijnere controle over de druk: een reeks kleine, zachte duwtjes in plaats van één grote pers. Daarom is het de standaardtechniek in vrijduikcursussen³.

Valsalva perst met de hele borstkas. Frenzel duwt met de tong. Bij vrijduiken wint de kleinere motor.

Dieper: het idee achter mouthfill

Ook Frenzel heeft wat lucht in de mond nodig. Naarmate u dieper gaat en de longen krimpen, wordt het moeilijker om voor elke nieuwe klaring lucht van de longen naar de mond te halen. Mouthfill is de oplossing van diepe duikers: op een bepaald punt in de afdaling nemen ze een grote voorraad lucht in de mond, met bolle wangen, sluiten ze de glottis af en gebruiken ze die voorraad met de tong voor de rest van de afdaling.

Op welke diepte de mouthfill wordt genomen en hoe hij wordt ingedeeld, hangt af van longvolume, flexibiliteit en ervaring. Het is een gevorderde techniek die stap voor stap in het water, op diepte, met een instructeur moet worden geleerd. Voorlopig volstaat het te weten dat hij bestaat: als Frenzel bij u werkt tot een bepaalde diepte en dan niet meer, begint daar vaak het terrein van mouthfill.

Droge oefeningen om Frenzel te leren

De basisbeweging van Frenzel kunt u op het droge leren, gewoon aan een bureau. Doe deze oefeningen zachtjes, in korte sessies, en stop als er iets pijn doet.

1. Vind uw glottisNeem een kleine hap lucht en houd die vast met open mond. U zou een klep in uw keel moeten voelen sluiten: dat is de glottis. Zeg een korte, harde "k" en let erop hoe de tongbasis het zachte gehemelte raakt.
2. Sluit de longen afProbeer met gesloten glottis uit te ademen. Er zou niets mogen bewegen. Knijp nu uw neus dicht, sluit uw lippen en houd de glottis dicht.
3. Gebruik de tong als zuigerHoud alles gesloten en duw de tongbasis omhoog en naar achteren, alsof u geluidloos "k" of "t" zegt. De lucht in uw mond wordt samengedrukt. Bollen uw wangen op, dan gaat de lucht de verkeerde kant op; houd ze stevig.
4. Voel de klikAls de duw de buizen van Eustachius bereikt, voelt u misschien een zachte klik of een vol gevoel in beide oren. Korte, zachte duwtjes zijn genoeg. Gebeurt er niets, duw dan niet harder; ontspan en probeer het later opnieuw.
5. Oefen het ritmeLukt het, herhaal dan een paar zachte duwtjes achter elkaar en oefen daarna met de kin licht ingetrokken, de hoofdhouding tijdens de afdaling.

Hoe vaak klaren?

Het antwoord volgt rechtstreeks uit de wet van Boyle. Omdat het volume dicht bij de oppervlakte het snelst verandert, klaart u aan het begin van de duik vroeg en vaak, en dieper minder vaak.

• Voordat u de oppervlakte verlaat, kan een zachte voorklaring helpen, zolang die echt zacht is.
• Op de eerste meters klaart u heel vaak. Veel instructeurs adviseren ongeveer elke meter, of zodra u de minste druk voelt.
• Dieper worden de tussenpozen vanzelf langer, omdat elke meter het volume minder verandert.
• Vóór het ongemak, niet erna. Voelt u pijn, dan bent u al te laat, en gaat de buis mogelijk moeilijker open.

Langzaam beginnen met de afdaling maakt dit allemaal makkelijker. Ontspanning helpt ook: spanning in nek, kaak en keel maakt het lastiger om de buizen van Eustachius te openen. De rust die u opbouwt met ademhalingsoefeningen en droge tabellen komt hier direct van pas. Voor de diepte is de duikreflex het andere stuk fysiologie dat de moeite waard is om te begrijpen.

Nooit forceren: barotrauma en verstopping

Barotrauma van het middenoor, het meest voorkomende duikletsel, ontstaat wanneer het drukverschil over het trommelvlies te groot wordt¹. Het varieert van een bloeduitstorting in het trommelvlies tot een perforatie. Komt er via een geperforeerd trommelvlies water in het middenoor, dan kan dat plotselinge draaiduizeligheid veroorzaken, wat in het water gevaarlijk is. Barotrauma van het binnenoor is zeldzamer, maar ernstiger.

• Ga naar een arts bij aanhoudende pijn, bloed uit oor of neus, slechter horen, oorsuizen of duizeligheid na een duik.
• Duik niet met een verkoudheid, bijholteontsteking of opspelende allergie. Zwelling vernauwt de buizen van Eustachius en maakt barotrauma veel waarschijnlijker. Neussprays kunnen tijdens de sessie uitwerken; vraag een arts om advies in plaats van erop te vertrouwen.
• Eerst medisch advies als u eerder een ooroperatie of trommelvliesperforatie had, een hart- of longaandoening of epilepsie hebt, of zwanger bent.
• Leer het in het water bij een gecertificeerde instructeur (AIDA, Molchanovs, SSI, PADI Freediver of gelijkwaardig). Een instructeur kan uw techniek bekijken, spanning opmerken en uw eerste afdalingen langs de lijn veilig begeleiden.

Veelgestelde vragen